Kontrakty opcyjne (options)

Data publikacji: 18 Grudnia 2007

Kontrakt opcyjny, nazywany również opcją, to umowa między nabywcą (posiadaczem) a sprzedawcą (wystawcą) dająca nabywcy prawo, ale nie obowiązek, do kupna (opcja kupna, call) lub sprzedaży (opcja sprzedaży, put) instrumentu bazowego przed lub w ustalonym dniu w przyszłości po określonej cenie.

Posiadacz opcji (nabywca, zajmujący długą pozycję opcyjną) nabywa prawo kupna lub sprzedaży instrumentu bazowego od wystawcy (sprzedawcy, zajmującemu krótką pozycję opcyjną). Należy podkreślić, iż nabywca opcji ma prawo, a nie obowiązek, kupna lub sprzedaży opcji, a więc może swobodnie zdecydować czy z takiego prawa skorzystać.

Natomiast przeciwna strona transakcji, czyli wystawca opcji jest zobowiązany odkupić lub odsprzedać instrument bazowy, jeśli nabywca opcji tego zażąda. Aby posiadacz opcji mógł skorzystać z takiego prawa, musi zapłacić tzw. premię opcyjną (option premium) na rzecz wystawcy (sprzedawcy) opcji. Premia płacona jest z góry bez względu na to czy prawo nabywcy zostanie w określonym czasie wyegzekwowane. Premia stanowi także maksymalną możliwą wielkość straty nabywcy opcji, a tym samym jest największą możliwą wartością zysku dla wystawcy opcji.

Opcje są tzw. kontraktem różnicowym, w którym rozliczenie transakcji polega na wyliczeniu różnicy pomiędzy kursem rozliczeniowym (określonym w kontrakcie), a kursem referencyjnym - czyli bieżącą wartością danego instrumentu bazowego.

Każdy kontrakt opcyjny oznaczony jest skróconą nazwą, która stosowana jest podczas prezentacji notowań. Nazwa ta wygląda następująco:

Oxxxmrqqqs
gdzie:
O - options
xxx - skrócona nazwa instrumentu bazowego (np. W20, dla indeksu WIG20)
m - miesiąc wygaśnięcia (dla opcji kupna: C - marzec, F - czerwiec, I - wrzesień, L - grudzień; dla opcji sprzedaży: O - marzec, R - czerwiec, U - wrzesień, X - grudzień)
r - rok wygaśnięcia opcji
qqq - cena wykonania (np.: 300 to 3 000 punktów dla opcji na indeks WIG20)
s - kod określający operacje na opcjach w związku z operacjami na instrumentach bazowych lub realizacją praw z tych instrumentów (w praktyce zazwyczaj nie występuje).

Na przykład kontrakt opcyjny OW20C8340 oznacza opcję kupna na indeks WIG20, wygasającą 21 marca 2008 roku, a jego kurs wykonania jest na poziomie 3 400 punktów.

Kontrakty opcyjne (podobnie jak kontrakty terminowe) znajdują się w obrocie w systemie notowań ciągłych w godzinach między 9:00 a 16:20. Inwestorzy mogą składać zlecenia kupna i sprzedaży, wg takich samych zasad, jak na inne papiery wartościowe. Każdy kontrakt terminowy opiewa na określoną liczbę danego instrumentu bazowego. W przypadku kontraktów na indeks WIG20 jest to 10 punktów.

Lokując swoje środki w opcje, należy pamiętać, iż oprócz różnych paramentów instrumentów mamy dwa podstawowe rodzaje kontraktów opcyjnych - opcje kupna i opcje sprzedaży. Za każdym razem inwestor ma do wyboru: nabycie i/lub wystawienie opcji. W związku z tym wyróżniamy cztery rodzaje transakcji opcyjnych: kupno opcji kupna (długa pozycja na opcji call), wystawienie opcji kupna (krótka pozycja na opcji call), nabycie opcji sprzedaży (długa pozycja na opcji put), wystawienie opcji sprzedaży (krótka pozycja na opcji put).

W przypadku, gdy inwestor przewiduje trend wzrostowy na rynku instrumentu bazowego (tu: WIG20), może nabyć opcję kupna. Załóżmy, że w przedstawionych przykładach cena kontraktu opcyjnego (tzw. premia opcyjna) zarówno dla opcji kupna, jak i dla opcji sprzedaży wynosi 100 PLN (łączna wartość inwestycji 1 000 PLN = 100 PLN x 10 punktów).

Wartość premii dla nabywcy jest "kosztem" zdobycia praw do realizacji kontraktu. Natomiast wystawca opcji otrzymuje wartość premii (od nabywcy) w zamian za zobowiązania realizacji kontraktu, jeśli nabywca tego zażąda.

Podsumowując zagadnienia związane z opcjami kupna, nabywcy zależy na tym, aby kurs instrumentu bazowego (kurs spot) wzrastał, natomiast wystawcy zależy na tym, aby nabywca nie chciał skorzystać z prawa realizacji opcji. Innymi słowy, zależy mu na tym, aby kurs spot instrumentu podstawowego pozostał na niezmienionym poziomie lub był on niższy od kursu z daty zawarcia kontraktu.

Analogiczną sytuacją w porównaniu do opcji kupna są transakcje na opcjach sprzedaży. W przypadku, gdy inwestor przewiduje trend spadkowy na rynku instrumentu bazowego (tu: WIG20), może nabyć opcję sprzedaży (założenia jak w przedstawionym wcześniej przypadku opcji kupna).

Nabywcy opcji sprzedaży zależy na tym, aby kurs instrumentu bazowego (kurs spot) spadał w stosunku do kursu z dnia zawarcia kontraktu, a wystawcy zależy na tym, aby kurs spot instrumentu podstawowego pozostał na niezmienionym poziomie lub był wyższy od kursu z daty zawarcia kontraktu.

Należy dodać, iż dla nabywcy ryzyko poniesienia straty z inwestycji jest ograniczone do wysokości wpłaconej premii, a dla wystawcy ryzyko to jest nieograniczone. W związku z tym inwestor zajmujący krótką pozycję w opcjach (czyli wystawcy opcji) są zobowiązani do wpłacenia depozytu zabezpieczającego, określonego przez izbę rozliczeniową (Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych).

Posiadacz/wystawca opcji kupna/sprzedaży ma do dyspozycji następujące warianty:

1. odsprzedać/odkupić opcję na rynku (do czasu wygaśnięcia instrumentu),
2. w przypadku gdy opcja jest instrumentem in-the-money, czyli opłaca się zrealizować prawo do jej wykonania, inwestor może z takiego prawa skorzystać (w praktyce, jeśli dla inwestora jest to opłacalne, biuro maklerskie automatycznie realizuje opcję),
3. pozostawić opcję do wygaśnięcia, jeśli w okresie ważności stała się ona bezwartościowa (czyli out-of-the-money lub at-the-money).

PRZYKŁAD

Załóżmy, iż 3 września 2007 roku indeks WIG20 wyniósł 3 600 pkt. Nabywca opcji kupna (z kursem wykonania na poziomie 3 600 punktów) przewidywał, że w ciągu trzech tygodni (czyli do 24 września) poziom indeksu WIG20 wzrośnie. Kurs opcji kupna wyniósł 100 PLN, czyli łączna premia opcyjna (koszt nabycia opcji) wynosi 1 000 PLN. Przewidywania inwestora co do zachowania rynku okazały się trafne, a więc może on zażądać od wystawcy realizacji prawa do wykonania opcji. Przy założeniu, iż 24 września indeks WIG20 osiągnął poziom 3 750 punktów wystawca opcji poniósł stratę w wysokości 500 PLN = [(3 750 pkt - 3 600 pkt) x 10 pkt] - 1 000 PLN. Natomiast dla nabywcy opcji strata wystawcy jest zyskiem z działalności na opcjach. Należy jednak pamiętać, iż w przedstawiony przykładzie nie uwzględniono kosztów i prowizji pobieranych przez biuro maklerskie, jak również nie uwzględniono podatku od dochodów kapitałowych.

Źródło: opracowanie własne.